कोहलपुर । बाँकेको कोहलपुर नगरपालिका–११ स्थित थापा पोलिक्लिनिकमा उपचारका लागि पुगेकी एक बिरामीको गोप्य अंग छोएको/चलाएको भन्दै सामाजिक सञ्जालमा भिडियो सार्वजनिक भएपछि परेको जाहेरीका आधारमा प्रहरीले पोलिक्लिनिक सञ्चालक गणेशबहादुर थापालाई नियन्त्रणमा लिएको छ।
जिल्ला प्रहरी कार्यालय बाँकेले २०८३ असोज १८ गते जारी गरेको प्रेस विज्ञप्तिअनुसार, २०८३ असोज १८ गते पीडितबाट करणीसम्बन्धी कसुरमा जाहेरी दरखास्त प्राप्त भएको थियो। जाहेरीका आधारमा कोहलपुर नगरपालिका–११ निवासी ६३ वर्षीय गणेशबहादुर थापालाई नियन्त्रणमा लिई बाँके जिल्ला अदालतबाट ७ दिनको म्याद थप गरी अनुसन्धान भइरहेको प्रहरीले जनाएको छ।
प्रहरीका अनुसार थापा पोलिक्लिनिकका सञ्चालकसमेत हुन् र उनको शैक्षिक योग्यता CMA प्रमाणपत्र रहेको उल्लेख छ। विज्ञप्तिमा उनले नेपाल मेडिकल काउन्सिलको Code of Ethics and Professional Conduct, 2017 मा भएको व्यवस्थाविपरीत काम गरेको उल्लेख गरिएको छ।
तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण कानुनी प्रश्न उठ्छ ;—CMA स्वास्थ्यकर्मीमाथि कारबाहीको कानुनी आधार नेपाल मेडिकल काउन्सिलको आचारसंहिता हो कि नेपाल स्वास्थ्य व्यवसायी परिषद्को कानुन र सम्बन्धित स्वास्थ्य सेवा मापदण्ड?
CMA र नेपाल मेडिकल काउन्सिल एउटै क्षेत्राधिकारका विषय होइनन्
उपलब्ध आधिकारिक कानुनी तथा नियामक स्रोत हेर्दा CMA (Community Medicine Auxiliary) चिकित्सक अर्थात् MBBS डाक्टर होइनन्। नेपाल स्वास्थ्य व्यवसायी परिषद् (NHPC) ले TSLC (Community Medicine Auxiliary–CMA) लाई आफ्नो नियमनअन्तर्गतको स्वास्थ्य व्यवसायका रूपमा स्पष्ट रूपमा सूचीकृत गरेको छ। NHPC ले CMA का लागि छुट्टै Code of Ethics समेत प्रकाशित गरेको छ।
अर्कोतर्फ, नेपाल मेडिकल काउन्सिल (NMC) को मूल कानुनी व्यवस्था चिकित्सकको योग्यता, दर्ता र आधुनिक चिकित्सा व्यवसायलाई नियमन गर्न बनेको हो। नेपाल मेडिकल काउन्सिल ऐन, २०२० को दफा १४ ले काउन्सिलमा चिकित्सकको नाम दर्ताको व्यवस्था गर्छ।
त्यसैले ‘CMA प्रमाणपत्र भएको व्यक्ति NMC मा दर्ता भएको चिकित्सक हो’ भन्न मिल्दैन। CMA को नियमन मुख्यतः नेपाल स्वास्थ्य व्यवसायी परिषद् (NHPC) अन्तर्गत पर्छ। NHPC आफैंले चिकित्सक, नर्स, फार्मासिस्ट र आयुर्वेदबाहेकका स्वास्थ्य व्यवसायीलाई सम्बन्धित योग्यता अनुसार दर्ता तथा नियमन गर्ने आफ्नो भूमिका स्पष्ट गरेको छ।
तर CMA ले जे गरे पनि गर्न पाउने भन्ने होइन
यसको अर्थ CMA ले स्वास्थ्य सेवा दिन पाउँछ भने कुनै पनि प्रकारको उपचार वा चिकित्सा कार्य गर्न स्वतः अधिकार हुन्छ भन्ने होइन।
जनस्वास्थ्य सेवा ऐन, २०७५ ले निजी तथा गैरसरकारी स्वास्थ्य संस्थाले तोकिएको मापदण्डअनुसार इजाजत लिएर मात्र स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्नुपर्ने व्यवस्था गरेको छ। स्वास्थ्य संस्थाले मन्त्रालयले निर्धारण गरेको न्यूनतम मापदण्ड पालना गर्नुपर्ने पनि ऐनमा स्पष्ट छ।
त्यसैले कुनै CMA ले आफ्नो शैक्षिक योग्यता, परिषद् दर्ता, स्वास्थ्य संस्थाको इजाजत, तोकिएको कार्यक्षेत्र र सम्बन्धित मापदण्डभन्दा बाहिर गएर चिकित्सकीय कार्य गरेको हो कि होइन भन्ने विषय अनुसन्धानको महत्वपूर्ण पक्ष हुन सक्छ।
नेपाल मेडिकल काउन्सिल ऐनको दफा २६ ले के भन्छ?
नेपाल मेडिकल काउन्सिल ऐन, २०२० को दफा २६ मा दर्ता किताबमा नाम दर्ता नभएका व्यक्तिले आधुनिक चिकित्साको व्यवसाय गर्न नपाउने व्यवस्था छ। तर त्यही दफाको उपदफा (१क) ले प्रचलित कानूनबमोजिम गठन भएको स्वास्थ्यसम्बन्धी व्यावसायिक परिषद्मा नाम दर्ता भएका व्यक्तिले नेपाल सरकारले राजपत्रमा सूचना प्रकाशित गरी तोकिदिएको सीमाभित्रको चिकित्सा व्यवसाय गर्न सक्ने व्यवस्था गरेको छ। यसलाई आधार बनाएर हेर्दा CMA लाई ‘डाक्टर’ सरह NMC को दर्तावाला चिकित्सक मान्न मिल्दैन, तर सम्बन्धित स्वास्थ्य व्यवसायी परिषद्मा दर्ता भएको र सरकारले तोकेको कार्यक्षेत्रभित्र रहेर सेवा दिन सक्ने स्वास्थ्यकर्मीको हैसियत भने हुन सक्छ।
यो घटनामा मुख्य कानुनी प्रश्न के हो?
यस घटनामा आरोप प्रमाणित भइसकेको अवस्था होइन। प्रहरी विज्ञप्ति स्वयंले जाहेरी परेको र अनुसन्धान भइरहेको बताएको छ। त्यसैले समाचारमा आरोपलाई तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन।
अब अनुसन्धानले मुख्यतः यी प्रश्नको उत्तर खोज्नुपर्ने देखिन्छ—
पीडितको उपचारका क्रममा वास्तवमा के भएको थियो?
आरोपितले उपचारका क्रममा कुन प्रकारको परीक्षण वा उपचार गरेका थिए?
त्यस्तो कार्य उनको CMA को निर्धारित कार्यक्षेत्रभित्र पर्थ्यो कि पर्दैनथ्यो?
उनी NHPC मा दर्तावाला स्वास्थ्यकर्मी थिए कि थिएनन्?
थापा पोलिक्लिनिकसँग स्वास्थ्य संस्था सञ्चालनको वैध इजाजतपत्र थियो कि थिएन?
उपचारका क्रममा अपनाउनुपर्ने पेशागत आचारसंहिता र बिरामीको मर्यादा पालना भयो कि भएन?
आरोपितमाथि लगाइएको करणीसम्बन्धी कसुरको आरोप पुष्टि हुने प्रमाण के–के छन्?
मेडिकल परीक्षण, प्रत्यक्षदर्शी, सीसीटीभी, भिडियो तथा अन्य प्रमाणले घटनाबारे के देखाउँछन्?
‘NMC Code’ उल्लेखबारे प्रहरी विज्ञप्तिमाथि प्रश्न
जिल्ला प्रहरी कार्यालय बाँकेको विज्ञप्तिमा CMA प्रमाणपत्रधारी गणेशबहादुर थापाको कार्यलाई नेपाल मेडिकल काउन्सिलको Code of Ethics and Professional Conduct, 2017 विपरीत भनिएको छ। NMC को उक्त आचारसंहिता नेपाल मेडिकल काउन्सिल ऐनअन्तर्गत चिकित्सकीय पेशाको नैतिक तथा व्यावसायिक आचरण नियमन गर्ने दस्तावेज हो।
तर CMA भने NHPC अन्तर्गत पर्ने भएकाले उहाँमाथि पेशागत आचारसंहिताको कोणबाट हेर्दा NHPC को CMA सम्बन्धी Code of Ethics तथा सम्बन्धित स्वास्थ्य कानून/मापदण्ड पनि प्रत्यक्ष रूपमा परीक्षण गरिनुपर्ने देखिन्छ। NHPC ले CMA का लागि छुट्टै आचारसंहिता राखेको आधिकारिक विवरण उपलब्ध छ।
यसर्थ प्रहरी विज्ञप्तिमा NMC Code उल्लेख भएको विषयलाई कानुनी क्षेत्राधिकारको कोणबाट थप स्पष्ट पार्नुपर्ने विषय देखिन्छ। यसलाई आधार बनाएर आरोपितको दोष प्रमाणित भएको निष्कर्ष निकाल्न भने मिल्दैन।
कानुनभन्दा माथि न आरोप, न पेशा
उपचारका क्रममा बिरामीको संवेदनशील अंगमा अनावश्यक वा अमर्यादित स्पर्श भएको हो भने त्यो अत्यन्त गम्भीर विषय हो र अनुसन्धान निष्पक्ष तथा प्रमाणमा आधारित हुनुपर्छ। त्यस्तै, स्वास्थ्यकर्मीमाथि सामाजिक सञ्जालमा आरोप लाग्दैमा आरोपितलाई दोषी ठहर गर्नु पनि कानुनी न्यायको सिद्धान्तविपरीत हुन्छ।
यो घटनामा आरोप र प्रमाणलाई अलग राखेर अनुसन्धान हुनु आवश्यक छ। एकातर्फ बिरामीको गोपनीयता, मर्यादा र न्यायको अधिकार सुरक्षित हुनुपर्छ भने अर्कोतर्फ आरोपितलाई पनि निष्पक्ष अनुसन्धान र कानुनी प्रक्रियाको अधिकार हुन्छ।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न यही हो—CMA ले कुन काम गर्न पाउँछ, कुन काम गर्न पाउँदैन र उक्त घटनामा आरोपितले आफ्नो कानुनी कार्यक्षेत्र नाघेका थिए कि थिएनन्? यसको उत्तर सम्बन्धित परिषद्को दर्ता विवरण, स्वास्थ्य संस्था सञ्चालनको इजाजत, उपचारसम्बन्धी अभिलेख, विशेषज्ञ राय र अदालतमा परीक्षण हुने प्रमाणबाट स्पष्ट हुनुपर्नेछ।
नोट: माथिको कानुनी विश्लेषण उपलब्ध आधिकारिक कानून/नियामक स्रोतमा आधारित हो। प्रहरीले विज्ञप्तिमा NMC Code उल्लेख गरेको तथ्य र CMA को नियामक निकाय NHPC भएको विषयलाई अलग-अलग राखेर प्रस्तुत गरिएको छ।