०५ फागुन २०८२ काठमाडौ ; — नेपाली सेना दिवसका अवसरमा काठमाडौंको टुँडिखेलमा आयोजित विशेष समारोहमा अमेरिकी सैनिक टोलीको प्रस्तुतिपछि सार्वजनिक बहस चर्किएको छ। सामाजिक सञ्जालदेखि राजनीतिक वृत्तसम्म यस विषयले चर्चा पाएको छ।
के भएको थियो?
नेपाली सेना दिवसको औपचारिक कार्यक्रमका क्रममा विभिन्न मित्र राष्ट्रका सैनिक पर्यवेक्षक तथा प्रतिनिधिहरू सहभागी थिए। कार्यक्रममा अमेरिकी सेनासँग सम्बन्धित एक सानो प्रस्तुति तथा सहभागितालाई केही समूहले “विदेशी सैनिकको औपचारिक प्रदर्शन” का रूपमा व्याख्या गरेपछि विवाद सुरु भएको हो।
समारोहमा नेपाली सेनाले परम्पराअनुसार सैनिक कवाज, विशेष कला–कौशल प्रदर्शन, हेलिकोप्टर फ्लाइपास, तथा सांस्कृतिक झाँकी प्रस्तुत गरेको थियो। त्यही क्रममा मित्र राष्ट्रको उपस्थितिलाई कतिपयले सामान्य कूटनीतिक सहभागिता भनेका छन् भने केहीले यसलाई नेपालको सार्वभौमिकतासँग जोडेर प्रश्न उठाएका छन्।
किन उठ्यो विवाद?
विवादको मुख्य कारण विदेशी सैनिकले राष्ट्रिय समारोहमा सक्रिय प्रस्तुति दिएको भन्ने धारणा हो। सामाजिक सञ्जालमा केही प्रयोगकर्ताले “नेपाली सेना दिवसमा विदेशी सेनाको भूमिका कति उपयुक्त?” भन्ने प्रश्न उठाएका छन्।
केही राजनीतिक विश्लेषकहरूले भने यसलाई नियमित कूटनीतिक अभ्यासको हिस्सा भन्दै अतिरञ्जित नगर्न आग्रह गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार नेपालले संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति मिसन तथा द्विपक्षीय सैन्य सहकार्यका माध्यमबाट विभिन्न देशसँग तालिम तथा अनुभव आदान–प्रदान गर्दै आएको छ।
सेनाको धारणा
नेपाली सेनाले औपचारिक रूपमा स्पष्ट पार्दै मित्र राष्ट्रका प्रतिनिधिको सहभागिता विगत वर्षहरूदेखि चलिआएको परम्पराअन्तर्गत भएको जनाएको छ। सेनाका प्रवक्ताका अनुसार यस्तो सहभागिता आपसी सम्बन्ध सुदृढ गर्ने उद्देश्यले गरिने कूटनीतिक अभ्यास हो, न कि कुनै स्थायी सैन्य उपस्थितिको संकेत।
विगत वर्षहरूको प्रचलन
नेपाली सेना दिवस प्रत्येक वर्ष महाशिवरात्रिको दिन मनाइन्छ। विगतमा पनि भारत, चीन, अमेरिका, बेलायतलगायत विभिन्न मित्र राष्ट्रका सैनिक अधिकारीहरू निमन्त्रित अतिथिका रूपमा सहभागी हुँदै आएका छन्।
केही वर्षहरूमा संयुक्त तालिम, शान्ति मिसन अनुभव आदान–प्रदान तथा प्रतीकात्मक सहभागिताको अभ्यास देखिएको थियो। तर, पूर्ण सैन्य कवाजमा विदेशी सैनिकको औपचारिक सहभागिता भने सामान्यतया सीमित र प्रतिनिधिमूलक प्रकृतिको हुने गरेको जानकारहरू बताउँछन्।
राजनीतिक प्रतिक्रिया
केही दलका नेताहरूले सरकारसँग औपचारिक स्पष्टीकरण माग गरेका छन् भने अन्य दलहरूले यसलाई कूटनीतिक अभ्यास भन्दै विवादलाई अनावश्यक रूपमा नबढाउन आग्रह गरेका छन्।
विश्लेषकहरूका अनुसार यस्तो विषयमा पारदर्शिता र स्पष्ट सञ्चार आवश्यक हुन्छ, जसले जनस्तरमा भ्रम फैलिन नदिनेछ।
निष्कर्ष
टुँडिखेलमा भएको प्रस्तुतिलाई लिएर उठेको विवादले नेपालको परराष्ट्र नीति, सैन्य कूटनीति र राष्ट्रिय भावना सम्बन्धी संवेदनशील पक्षहरू उजागर गरेको छ। आगामी दिनमा यस्ता कार्यक्रमहरूबारे स्पष्ट जानकारी सार्वजनिक गरिएमा यस्ता विवाद न्यून हुन सक्ने देखिन्छ।
(लेखक ; दिनेश उपाध्याय सुरक्षा विट पत्रकारिता गर्नु हुन्छ । )