कोहलपुर बाँके । मानिसले सभ्यता निर्माण गर्‍यो, नियम बनाए, कानुन बनाए, नैतिकता र सामाजिक मर्यादा स्थापित गर्‍यो। तर सभ्य हुँदै जाँदा मानिस साँच्चिकै सुखी भयो त? यही गम्भीर प्रश्न उठाउने कृतिमध्ये मनोविश्लेषणका प्रणेता सिग्मन्ड फ्रायडको चर्चित पुस्तक Civilization and Its Discontents अर्थात् ‘सभ्यता र यसका असन्तुष्टिहरू’ महत्वपूर्ण मानिन्छ।
सन् १९३० मा प्रकाशित यो कृतिमा फ्रायडले मानिसको व्यक्तिगत इच्छा र समाजले तोकेको अनुशासनबीच हुने निरन्तर द्वन्द्वलाई केन्द्रमा राखेका छन्। उनका अनुसार मानिसभित्र स्वतन्त्र रूपमा इच्छा पूरा गर्ने स्वाभाविक चाहना हुन्छ। तर समाजमा सँगै बस्नका लागि ती इच्छामाथि नियन्त्रण आवश्यक हुन्छ। यही नियन्त्रणबाट सभ्यता बन्छ, तर त्यही नियन्त्रणले मानिसभित्र असन्तुष्टि पनि जन्माउँछ।
सभ्यताको मूल्य : व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको त्याग
फ्रायडका विचारमा सभ्यता केवल भवन, सडक, विज्ञान, प्रविधि र कानुनको विकास होइन। सभ्यता भनेको मानिसका स्वाभाविक प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गरेर सामूहिक जीवनलाई व्यवस्थित बनाउने प्रक्रिया पनि हो।
मानिसले आफ्नो इच्छा जस्तोसुकै अवस्थामा पूरा गर्न पाउने हो भने सामाजिक व्यवस्था टिक्न कठिन हुन्छ। त्यसैले समाजले नियम, कानुन, नैतिकता र संस्कार निर्माण गर्छ। तर जब व्यक्तिको इच्छा र सामाजिक नियमबीच टकराव हुन्छ, मानिसभित्र तनाव र असन्तुष्टि पैदा हुन्छ।
यसरी हेर्दा सभ्यता मानिसलाई सुरक्षा र सुविधा दिन्छ, तर त्यसको बदलामा केही व्यक्तिगत स्वतन्त्रता खोस्छ।
सुख खोज्ने मानिस, दुःखबाट घेरिएको जीवन
फ्रायडले मानिसको जीवनको प्रमुख चाहनामध्ये सुख प्राप्त गर्ने इच्छालाई महत्वपूर्ण मानेका छन्। मानिस सुख चाहन्छ र दुःखबाट टाढा भाग्न खोज्छ। तर वास्तविक जीवनमा पूर्ण सुख सम्भव छैन।
मानिसको शरीर, बाहिरी संसार र अरू मानिससँगको सम्बन्ध—यी तीनवटै पक्षबाट उसले पीडा र असुरक्षाको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ। त्यसैले मानिसले कहिले काम, कहिले प्रेम, कहिले धर्म, कला, ज्ञान, मनोरञ्जन वा अन्य गतिविधिमार्फत आफ्नो जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउन खोज्छ।
तर कुनै पनि उपायले जीवनका सबै पीडा समाप्त गर्न सक्दैन।
प्रेम र आक्रामकता : मानिसभित्रका दुई शक्ति
फ्रायडले मानव मनमा प्रेम, सम्बन्ध र एकतासँगै आक्रामकता र विनाशको प्रवृत्ति पनि रहेको बताएका छन्। मानिस अरूसँग जोडिन चाहन्छ, परिवार र समुदाय बनाउन चाहन्छ; तर अर्कोतर्फ उसभित्र प्रतिस्पर्धा, क्रोध, ईर्ष्या र आक्रामकताको सम्भावना पनि हुन्छ।
सभ्य समाजको एउटा महत्वपूर्ण काम यही आक्रामक प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्नु हो। कानुन, नैतिकता र सामाजिक अनुशासनले व्यक्तिको व्यवहारलाई सीमित गर्छन्।
तर दबाइएका इच्छा र आक्रामक भावनाहरू हराउँछन् भन्ने हुँदैन। ती विभिन्न रूपमा व्यक्त हुन सक्छन्। यही कारणले सभ्य समाजभित्र पनि हिंसा, द्वन्द्व, घृणा र असन्तुष्टि देखिन सक्छ।
अपराधबोध : बाहिरी प्रहरीभन्दा बलियो नियन्त्रण
फ्रायडको विचारमा समाजले व्यक्तिलाई नियन्त्रण गर्ने एउटा शक्तिशाली माध्यम अपराधबोध पनि हो।
व्यक्तिले समाजका नियम र नैतिक मान्यतालाई आफ्नो मनभित्रै स्वीकार गरेपछि बाहिरबाट कसैले निगरानी नगरे पनि उसले आफ्नो व्यवहारलाई नियन्त्रण गर्न सक्छ। यसरी सामाजिक अनुशासन मानिसको बाहिरी व्यवहारमा मात्र होइन, उसको अन्तरमनमा समेत प्रवेश गर्छ।
तर यही अपराधबोध अत्यधिक भयो भने मानिसभित्र मानसिक तनाव र असन्तुष्टि बढ्न सक्छ।
सभ्यता बढ्दै जाँदा असन्तुष्टि किन बढ्छ?
फ्रायडको मूल प्रश्न यही हो—यदि सभ्यताको उद्देश्य मानिसलाई सुरक्षित र सुखी बनाउनु हो भने सभ्य समाजमा मानिस किन यति धेरै असन्तुष्ट छ?
उनको विश्लेषणअनुसार सभ्यताले मानिसलाई सुरक्षा, व्यवस्था, ज्ञान र सामूहिक जीवनको अवसर दिन्छ। तर त्यसका लागि मानिसले आफ्ना धेरै प्राकृतिक इच्छा र स्वतन्त्रतालाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ।
अर्थात् सभ्यता आफैंमा विरोधाभासपूर्ण प्रक्रिया हो। यसले मानिसलाई धेरै कुरा दिन्छ, तर केही कुरा खोस्छ पनि।
सुरक्षा बढ्छ, तर स्वतन्त्रता घट्न सक्छ।
व्यवस्था बलियो हुन्छ, तर व्यक्तिगत इच्छा सीमित हुन सक्छ।
नैतिकता विकास हुन्छ, तर अपराधबोध पनि बढ्न सक्छ।
आजको समाजमा फ्रायड किन अझै सान्दर्भिक?
फ्रायडको यो विश्लेषण एक शताब्दीअघि प्रकाशित भए पनि आधुनिक समाजमा यसको प्रश्न अझै सान्दर्भिक देखिन्छ।
आज मानिससँग प्रविधि छ, सञ्चारको अभूतपूर्व सुविधा छ, मनोरञ्जनका अनगिन्ती माध्यम छन् र जीवनशैली पहिलेभन्दा सहज भएको छ। तर मानसिक तनाव, एक्लोपन, प्रतिस्पर्धा, असन्तुष्टि र सामाजिक दबाब पनि उत्तिकै गहिरो देखिन्छ।
सामाजिक सञ्जालले मानिसलाई संसारसँग जोडेको छ, तर कहिलेकाहीँ आफ्नै जीवनसँग असन्तुष्ट पनि बनाउँछ। आर्थिक प्रगति बढेको छ, तर तुलना र प्रतिस्पर्धाले नयाँ किसिमको बेचैनी जन्माएको छ।
यही अवस्थामा फ्रायडको प्रश्न फेरि उठ्छ—हामी सभ्य हुँदै जाँदा सुखी भइरहेका छौँ कि केवल असन्तुष्ट हुने नयाँ तरिका सिकिरहेका छौँ?
निष्कर्ष : सभ्यताको उपलब्धिभन्दा मानिसको मन महत्वपूर्ण
Civilization and Its Discontents सभ्यताको विरोध गर्ने पुस्तक होइन। बरु यसले सभ्यताको मूल्यबारे गम्भीर प्रश्न गर्न प्रेरित गर्छ।
मानिसलाई सुरक्षित, व्यवस्थित र सामूहिक जीवन आवश्यक छ। तर सामाजिक व्यवस्था निर्माण गर्दा व्यक्तिको मन, इच्छा र स्वतन्त्रतालाई पूर्ण रूपमा दबाइयो भने त्यही सभ्यता मानिसका लागि असन्तुष्टिको स्रोत बन्न सक्छ।
फ्रायडको सन्देशलाई सरल भाषामा बुझ्ने हो भने—मानिसलाई केवल सभ्य समाज चाहिँदैन, उसलाई आफ्नो मनसँग सन्तुलनमा बाँच्न सक्ने समाज पनि चाहिन्छ।
त्यसैले सभ्यताको वास्तविक सफलता भवन, प्रविधि र आर्थिक समृद्धिमा मात्र होइन; मानिस कति सुरक्षित, स्वतन्त्र, आत्मसम्मानी र मानसिक रूपमा सन्तुलित भएर बाँच्न सकेको छ भन्ने कुरामा पनि मापन हुनुपर्छ।