२९ कार्तिक २०८२
नेपालले आफ्नो १८ औं जन्मदिनमा नपुगेको व्यक्तिलाई बालबालिकाको परिभाषा अपनाएको छ । बालअधिकारसम्बन्धी संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय महासन्धि (UNCRC) को पक्षको रूपमा, राज्यले बालबालिकालाई शान्ति, मर्यादा र समानताको भावनामा हुर्कन सुनिश्चित गर्न बाध्य पार्छ र यसका प्रावधानहरू कार्यान्वयन गर्न कदम चाल्न आवश्यक छ। त्यसैले, नेपालले बालबालिकासम्बन्धी ऐन बनाएको छ र राष्ट्रिय बाल अधिकार परिषद् जस्ता संस्थाहरू स्थापना गरेको छ।
यद्यपि, महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालय (MoWCSC) – सबै सम्बन्धित गतिविधिहरूको निरीक्षण गर्न जिम्मेवारी दिइएको सर्वोच्च मन्त्रालय – पुरानो रूपमा कम स्रोतको छ। यसले नेपालमा बाल संरक्षणको कमजोर र प्रतीकात्मक मान्यता पाएको छ, मुख्यतया किनभने बाल संरक्षण, बाल संरक्षणको एक धेरै महत्त्वपूर्ण र अभिन्न अंग, लगभग बेवास्ता गरिएको छ। फलस्वरूप, नेपालको राज्य र निजी विद्यालयमा भर्ना भएका बालबालिकाहरू पनि पर्याप्त सुरक्षाबाट वञ्चित छन्।
गुणस्तर सम्बन्ध
कतिपयले बाल संरक्षणको अवधारणासँग सान्दर्भिक विद्यमान राष्ट्रिय र/वा उप-राष्ट्रिय (स्थानीय स्तर) ढाँचा, निर्देशन, र प्रक्रियाहरू उद्धृत गरेर यस तर्कको विरोध गर्न सक्छन्। यद्यपि, व्यवस्थापन वा शिक्षण/सिकाइ गतिविधिहरूमा संलग्न कर्मचारीहरू बीच यी प्रावधानहरूको वास्तविक बुझाइ न्यून छ। खतरनाक शारीरिक र भावनात्मक वातावरणमा परेका नेपालका बालबालिकाको अवस्थाले यसको प्रमाण दिन्छ। वास्तवमा, यी प्रदान गरिनु पर्छ: सुरक्षित पूर्वाधार/सामग्री, र भावनात्मक समर्थन र स्वीकृति गुणस्तर सम्बन्धलाई बढावा दिने। दुःखको कुरा, घरमा, विद्यालय जाने/आउने बाटोमा, कक्षाकोठाभित्र र फुर्सदको समयमा उचित सुरक्षा व्यवस्था नहुँदा धेरै बालबालिकाको ज्यान जाने गरेको छ।
कमजोर सुरक्षाको अवस्था, प्रायः नियमित रिपोर्टहरूमा प्रतिबिम्बित हुन्छ, शारीरिक सजाय, अनुपयुक्त छोइने, र विद्यालयहरूमा धम्कीका घटनाहरू सम्बन्धी सतहहरू। दुःखको कुरा, अरू धेरै बेपत्ता हुन्छन्। यसबाहेक, पर्याप्त शौचालयको अभावका कारण धेरै बालबालिकाहरू विद्यालयमा उचित सरसफाइबाट वञ्चित छन्। ।दुर्भाग्यवश, केहि बच्चाहरूले आफ्नो जीवन गुमाउँछन् वा स्कूल जाने वा जाने क्रममा जीवन परिवर्तन गर्ने चोटहरू भोग्छन्, प्रायः खस्नु, डुबेर, जनावरको आक्रमण वा सडक दुर्घटनाको कारणले।
विद्यालयको खेल मैदानमा खेल्दा धेरै घाइते भएका छन् । थप रूपमा, केही बच्चाहरूले आफ्ना साथीहरूबाट संक्रामक संक्रमण वा रोगहरू सङ्क्रमण गर्छन्। त्यसै गरी, शिक्षकहरूले दृष्टिगत हानि जस्ता अन्तर्निहित समस्याहरू पहिचान गर्न असफल भएका कारण केही अनुशासित छन्। यो हुन्छ किनभने शिक्षकहरू केवल “शिक्षण” गतिविधिहरूमा संलग्न हुन्छन्, केवल थोरै संख्यामा बालबालिकाको शारीरिक र मानसिक अवस्थालाई ध्यान दिएर कक्षाकोठामा हुँदा।
बाल संरक्षण भनेको बालबालिकालाई हानिबाट जोगाउने र उनीहरूको स्वास्थ्य वा विकासमा हुने हानिलाई रोक्ने गरी उनीहरूको कल्याणलाई प्रवर्द्धन गर्ने प्रक्रिया हो। यसले रोकथामदेखि हस्तक्षेपसम्मका कार्यहरूको दायरा समावेश गर्दछ, र बच्चाहरूसँग सम्पर्कमा आउने सबैको जिम्मेवारी हो। तसर्थ, 18 वर्ष भन्दा कम उमेरका विद्यार्थीहरूको सुरक्षा एक शैक्षिक संस्थाको लागि अविभाज्य कर्तव्य हुनुपर्छ।
सुरक्षा समस्याहरू विभिन्न रूपहरूमा प्रकट हुन सक्छ र चेतावनी बिना देखा पर्न सक्छ। तसर्थ, सबै वातावरणमा यी सम्भावित हानिहरू विरुद्ध निरन्तर सचेतना र सतर्कता आवश्यक छ। शारीरिक दुर्व्यवहार असफल सुरक्षा को एक प्रमुख र दृश्य रूप हो जसमा एक व्यक्ति को शारीरिक कल्याण शामिल छ। यसले हानिको प्रत्यक्ष कार्यहरू समावेश गर्दछ, जस्तै प्रहार, थप्पड, धक्का, आक्रमण, वा गैरकानूनी रूपमा प्रतिबन्धित। यसमा खाना, पानी, वा स्वच्छता र शौचालयको साथ आवश्यक सहयोग जस्ता आधारभूत आवश्यकताहरू अस्वीकार गर्ने बेवास्ता गर्ने कार्यहरू समावेश छन्। दुरुपयोग कहिलेकाहीँ औषधिको जानाजानी दुरुपयोगको रूप लिन सक्छ, जुन पत्ता लगाउन गाह्रो हुन सक्छ। अर्कोतर्फ, मानव बेचबिखन र जबरजस्ती श्रमको रूपमा चरम शोषण व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र बाल अधिकारको सबैभन्दा गम्भीर उल्लङ्घन हो।
दोस्रो, सुरक्षा ढाँचाले बालबालिकाको भावनात्मक र मनोवैज्ञानिक अखण्डतालाई असर गर्ने दुर्व्यवहारलाई सम्बोधन गर्नुपर्छ। मनोवैज्ञानिक दुर्व्यवहार भावनात्मक हानि, परित्यागको धम्की, अपमान, निरन्तर नियन्त्रण, अलगाव, मौखिक आक्रमण, वा उत्पीडन द्वारा विशेषता हो। वर्तमानमा, साइबर बुलिङ र मोबाइल फोन मार्फत अनलाइन अनुपयुक्त सामग्रीको लागि एक्सपोजर प्रशस्त छ। ।धेरै बालबालिकाहरू यौन दुर्व्यवहारको चपेटामा पर्छन्, चाहे बलात्कार र अनुपयुक्त छुने जस्ता शारीरिक कार्यहरू मार्फत, वा पोर्नोग्राफी र यौन फोटोग्राफी जस्ता अशोभनीय सामग्रीको प्रदर्शनबाट, धेरै घटनाहरू रिपोर्ट नगरिएका छन्।
शैक्षिक संस्थाहरू पनि भेदभावपूर्ण दुर्व्यवहारको बारेमा सचेत हुनुपर्छ। यस्तो दुर्व्यवहार तब हुन्छ जब एक व्यक्ति विशेष विशेषताहरु को आधार मा लक्षित गरिन्छ, अनुचित व्यवहार, उत्पीडन, वा उनीहरुको जाति, लिङ्ग पहिचान, उमेर, अपाङ्गता, धर्म वा शैक्षिक प्रदर्शन संग सम्बन्धित गालीहरु समावेश गर्दछ। यी कार्यहरूले मनोवैज्ञानिक पीडा मात्र प्रदान गर्दैन तर प्रायः सेवा र सम्मानमा पहुँचलाई अस्वीकार गर्दछ, व्यवस्थित रूपमा व्यक्तिको मर्यादा र समानतालाई कमजोर बनाउँछ।
राष्ट्रिय नीति परिवर्तन
सबैभन्दा तत्काल राष्ट्रिय नीति परिवर्तन भनेको व्यक्तिगत बच्चा वा तिनका अभिभावकले मात्र नतिजाहरू पहुँच गरेको सुनिश्चित गर्दै परीक्षाको नतिजा सार्वजनिक रूपमा प्रकाशन गर्न रोक्ने निर्णय हो। यसले बच्चाहरूको तुलना हुने सबैभन्दा ठूलो डरलाई समाधान गर्नेछ। स्थानीयकृत सुरक्षा योजना विकास गर्नु अघि उपेक्षा र शारीरिक हानिका अन्य व्यापक तर स्थानीयकृत मुद्दाहरूलाई राम्रोसँग बुझ्न आवश्यक छ। खेल मैदानको चोटपटक, कमजोर सरसफाइ, र दुर्व्यवहार रोक्न वा स्पेस विशेष आवश्यकताहरू रोक्न दुखद असफलताका मुद्दाहरूले मौलिक नीति परिवर्तनको तत्काल आवश्यकतालाई जोड दिन्छ। प्रतीकात्मक राष्ट्रिय नीतिहरूबाट ठोस, स्थानीय कार्यमा परिवर्तन हुनुपर्छ।
नगरपालिकाहरूलाई बाल सुरक्षाको लागि प्राथमिक अग्रपंक्ति एजेन्टको रूपमा सशक्त र जवाफदेही बनाउनु पर्छ। दुर्भाग्यवश, कुनै पनि नगरपालिका (ग्रामीण, शहरी, पहाड वा मधेस) को स्थानीय बाल संरक्षण प्रक्रियाहरूको मूल्याङ्कन गर्दा, संलग्न कागजातहरू प्रायः स्थानीय सन्दर्भ वा आवश्यकताहरूलाई ध्यान नदिई प्रतिलिपि गरेर टाँसिन्छन्, जसले सम्बन्धित ऐनले तोकेको पालनाको मापदण्डलाई ‘टिक अफ’ गर्न मात्र काम गर्दछबालबालिकालाई। सामान्य रूपमा व्यवसायमा परिवर्तनको पहल तब मात्र हासिल गर्न सकिन्छ जब नगरपालिकाहरूले तत्काल स्रोत बाँडफाँडलाई प्राथमिकता दिन्छन्, शिक्षकहरूलाई “शिक्षण” कार्यमा मात्र बाल कल्याणमा केन्द्रित गर्न अनिवार्य तालिम सञ्चालन गर्दछ र विद्यमान बाल संरक्षण ढाँचाहरूलाई लगनशीलताका साथ सञ्चालन गर्दछप्रत्येक विद्यालय।यो स्थानीयकृत, समुदाय-संचालित दृष्टिकोण अपनाएर नेपालको UNCRC दायित्वहरू प्रत्येक बालबालिकाको लागि सुरक्षा, मर्यादा र समानताको वास्तविकतामा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ।

(लेखक चोट रोकथाम अनुसन्धानकर्ता हुन्।